شریف لک زایی

آنچه رهبر معظم انقلاب در ديدار اخير نخبگان علمي و فرهنگي كشور، با آنها در ميان نهادند و از روند گسترش كرسي‌هاي آزادانديشي گله‌ گزاري كردند، به ميزان زيادي وظيفه روشنفكران و انديشمندان را در قبال اين مسئله افزايش مي‌دهد؛ به اين خاطر كه ايجاد و ترويج كرسي‌هاي ياد شده، از امور فرهنگي زيربنايي براي توسعه و پيشرفت كشور به شمار مي‌رود. با اين حال وظيفه خطير انديشمندان در اين برهه حساس تاريخي، نقد و بررسي عملكرد كرسي‌هاي آزادانديشي و نظريه‌پردازي است. مطلب حاضر با توجه به اين مهم به نگارش درآمده است.

چندي پيش طي سخناني در جمع نخبگان از اينكه مسئله آزادانديشي مغفول واقع شده است صريحاً گلايه كردند و بار ديگر بر تحقق كرسي‌هاي آزادانديشي و نظريه‌پردازي تأكيد ورزيدند. در اينجا اين پرسش مطرح مي‌شود كه موانع تحقق كرسي‌هاي آزادانديشي و نظريه‌پردازي چيست و چرا با توجه به همه تأييدات و تأكيدات مقام عالي كشور اين مسئله همچنان در گيرودار ساختارهاي اداري و اجرايي مغفول و مهجور واقع شده است؟

شايد بتوان طيفي از موانع را براي فقدان تحقق كرسي‌هاي آزادانديشي و نظريه‌پردازي برشمرد كه طبيعتاً فقدان زيرساخت‌هاي فرهنگي لازم، مي‌تواند در صدر آنها باشد؛ به اين معنا كه تحقق اين مسئله اولاً يك مسئله فرهنگي است و ثانياً بايد از طريق فرهنگسازي‌ نهادينه شده و تحقق يابد. در واقع در اين بخش مشكلات بسياري وجود دارد و متأسفانه اقداماتي به منظور فرهنگسازي‌ در اين زمينه از سوي نهادهاي مسئول به انجام نرسيده است. براي مثال رسانه‌اي مانند صدا و سيما نتوانسته است فضاي مناسبي براي برگزاري گفت‌و‌شنودها و ميزگردهاي فكري و حتي سياسي پديد آورد و كمتر توانسته گامي در اين زمينه بردارد. از اين گذشته فضاي تك‌صدايي در اين رسانه در اغلب بخش‌هاي آن حضور قوي و برجسته‌اي دارد كه همان تك‌صدايي را نيز به معناي كامل تحقق نبخشيده است. از اين رو به‌نظر مي‌رسد رسانه تأثيرگذاري مانند صداوسيما در اين زمينه فقط شعار داده است و نتوانسته گامي مؤثر در اين راه بردارد.

مسئله ديگري كه آن هم به فرهنگسازي‌ نياز دارد تحقق بخشي به فرهنگ گفت و شنود و تحمل يكديگر است. در جامعه علمي و فرهنگي ما افراد هنوز نمي‌دانند چگونه با يكديگر گفت و شنود داشته باشند و بنابراين توان تحقق ايده كرسي‌هاي آزادانديشي، نظريه‌پردازي و نقد و مناظره را ندارد؛ زيرا تحقق اين مسئله نيازمند الزاماتي است كه بايد عملي شود. يكي از ملزومات اوليه گفت و شنود همانا صبوري و تحمل نظر و ديدگاه ديگران است. گفت و شنود ديدگاه‌هاي همگرا، الزاماً نيازمند شرايط و فضاي خاصي نيست و حتي واجد جار و جنجال و هياهو هم نيست. آنچه ارزش مي‌يابد اين است كه تضارب آرا صورت گيرد و ديدگاه‌هاي مختلف و متفاوت بتوانند با يكديگر به گفت‌و‌شنود بپردازند و فرهنگ تحمل‌پذيري را در خود تقويت كنند.

از سويي به‌نظر مي‌رسد يكي از عمده‌ترين مشكلات ما در اين حوزه مربوط به نهادهاي آموزشي و علمي نظير آموزش و پرورش، حوزه علميه و دانشگاه ، به ويژه شيوه تربيت و مسائل روان‌شناختي است. در واقع فقدان فرهنگ مناسب گفت و شنود و عدم فرهنگسازي‌ به مسئله مهم‌تري كه به‌نظر تربيتي است باز مي‌گردد. ما براي اينكه گپ و گفت موفقي با يكديگر داشته باشيم هيچ نوع آموزشي نديده‌‌ايم و البته براي آن تربيت هم نشده‌ايم، از اين رو نهادهاي سياسي و اجتماعي وظيفه مهمي در اين زمينه دارند؛ به ويژه نهاد خانواده، نهاد حكومت، نهاد دين، نهاد تعليم و تربيت و حتي نهاد اقتصاد. به‌نظرم آزادي بايد ارزش به شمار آيد و اين ارزش در جامعه نهادينه و حتي خود به نهاد مبدل شود.

در كنار همه اينها نمي‌توان از مجريان تحقق ايده‌آزادانديشي غفلت كرد. در واقع در پاسخ به اين پرسش كه چه كساني بايد به اين ايده جذاب تحقق ببخشند، بايد گفت آنان كه خود به اين مسئله و ايده باور دارند و حتي اينگونه تربيت شده و بر اين نظرند كه آزادي در قالب برگزاري كرسي‌هاي آزادانديشي و نظريه‌پردازي مي‌تواند به پيشرفت جامعه ما مساعدت كند. طبيعتاً مجرياني كه با چنين فضايي ناآشنا بوده و برخوردار از فضاي ذهني بسته هستند نه تنها توان تحقق چنين برنامه‌هايي را ندارند بلكه در مقابل انجام آن آگاهانه يا ناآگاهانه كارشكني مي‌كنند. بنابراين تحقق كرسي‌هاي آزادانديشي و نظريه‌پردازي منوط به اين است كه كارگزاران آن با روحيه و منشي آزاد پرورش يافته و از چنين توان فكري و فرهنگي‌اي برخوردار باشند. در غير اين صورت نمي‌توان انتظاري براي تحقق آزادانديشي داشت و سال‌ها بعد از طرح اين مسئله به جايي خواهيم رسيد كه الان هستيم.

طبيعتاً روي سخن و گلايه مقام معظم رهبري نيز با چنين مجموعه‌هايي است كه نتوانسته‌اند فضاي مناسبي براي محقق ساختن اين ايده به‌وجود آورند كه با تصريح حدود 100بار از سوي ايشان متأسفانه وضعيت رضايت‌بخش نيست. شايد حتي بتوان گفت در پاره‌اي از موارد، قواعد دست و‌پا‌گيري از سوي نهادهاي مسئول در اين بخش پديد آمده كه نقض‌غرض و مانعي در سر راه تحقق آزادانديشي است. كارنامه بزرگ‌ترين نهاد سياستگذاري فرهنگي كشور، يعني شوراي‌عالي انقلاب فرهنگي و حتي وزارت عريض و طويل علوم، تحقيقات و فناوري نيز در اين زمينه روشن نيست. طبيعتاً بهره‌گيري از ديدگاه صاحب‌نظران واجد صلاحيت و كنار گذاشتن افراد ناآشنا به ويژه با حوزه علوم انساني و اسلامي تأثيرات خاص خود را برجاي گذاشته و خواهد گذارد. ضمن اينكه فضاي محافظه‌كار رايج نيز اجازه طرح مباحث فكري جديد را نمي‌دهد و حداقل در سر راه طرح آن موانعي ايجاد مي‌كند كه بايد به نحو مناسبي رفع و رجوع شود.

بنابراين نكته مهم، ايجاد و تحقق شرايطي است كه هر صاحب فكر و انديشه بدون هر گونه دغدغه‌اي بتواند از امكان طرح ايده‌هاي خود بهره‌مند باشد و بدون هراس به طرح آراي خود بپردازد. البته اين امر در صورتي است كه مرادمان از آزادانديشي به واقع تضارب آراي مختلف و متفاوتي باشد كه در جامعه وجود داشته و حتي رودرروي يكديگر قرار دارند. به‌نظر مي‌رسد آزادي بيان و آزادي پس از بيان در اين زمينه نقش انكارناپذيري دارد تا امنيت قابل قبولي در جامعه تحقق يابد و صاحب‌نظران در هر سطحي از امكان طرح نظرات خود برخوردار باشند. ما در اين بخش نيازمند تأكيد بيشتري بر امنيت فكري، فرهنگي و سياسي هستيم تا بتوانيم به سمت مطلوب حركت كنيم. در وضعيت فعلي، فضاي سنگين سياسي، فضاي علمي و فرهنگي را آلوده ساخته كه بايستي به سمت اصلاح حركت شود.

افزون بر موارد برشمرده بايد تأكيد شود كه متأسفانه حوزه تصميم‌گيري فرهنگي كشور عمدتاً در اختيار صاحب‌نظران و دانش‌آموختگان حوزه علوم انساني نيست و افراد غيرمتخصص درباره حوزه علوم انساني تصميم‌گيري مي‌كنند. از اين رو انتظار تحرك و تحول جدي، مؤثر و رو به جلو نبايد داشت. خيل عظيم مسئولان اجرايي مانند وزرا و معاونان آنان، استانداران، فرمانداران و حتي رؤساي بسياري از دانشگاه‌ها اساساً با علوم انساني بيگانه‌اند و در اين حوزه تحصيل نكرده‌اند. اگرچه داستان مهجوريت علوم انساني در كشور ما سابقه تاريخي يك‌صدساله‌اي دارد كه مجال باز كردن آن در اينجا نيست اما مي‌توان تأثيرات آن را بر علوم انساني اين مرزوبوم آشكارا مشاهده كرد. از اين رو است كه حوزه علوم انساني بومي و اسلامي لاغر و نحيف باقي‌مانده و البته پاره‌اي از مسئولان با توجه به دغدغه‌ها و حساسيت بالايي كه در اين حوزه وجود دارد از زير بار مسئوليت شانه خالي مي‌كنند و باز هم اين تحقق ايده كرسي‌هاي آزادانديشي و نظريه‌پردازي است كه عقيم مي‌ماند. البته وجود قواعد پيچيده و دست‌و‌پاگير ايجاد شده از سوي متصديان برگزاري كرسي‌هاي آزادانديشي و نظريه‌پردازي و ابلاغ آيين‌نامه‌هاي ديرهنگام هم رمق و رغبتي براي مشاركت صاحب‌نظران باقي نمي‌گذارد. متأسفانه تحقق كرسي‌هاي واقعي آزادانديشي و نظريه‌پردازي مستلزم شرايط دشواري است كه صاحب‌نظران از خير حضور در اينگونه مجالس منصرف مي‌شوند و ترجيح مي‌دهند مباحث خود را به همان شيوه رايج در قالب كتاب يا مقاله- درصورتي كه امكان نشر بيابد- منتشر ‌كنند تا شايد پس از انتشار، فضاي گپ‌و‌گفتي شكل گيرد و دانش به سمت جلو حركت كند.

سخن پاياني اينكه آزادي و آزادانديشي بايد از لايه‌هاي پايين اجتماع بجوشند و آيين‌نامه‌ها و دستورالعمل‌ها تنها نقش تسهيل‌كننده داشته باشند و لاغير. در اين ميان مشكل امنيت، مشكل معيشت بايد از سر راه آزادانديشي برداشته شده و با فرهنگسازي‌ فضا براي تحقق اين ايده فراهم شود. در چنين صورتي است كه ما از فضاي شعاري خارج شده و فضاي علمي دلنشيني را تجربه خواهيم كرد.

 

كرسيهاي آزاد انديشي همه عرصه هاي علوم پايه , طبيعي و به ويژه علوم انساني از فرهنگ , اقتصاد , فلسفه , كلام , سياست , جامعه شناسي و... را در برمي گيرد و در همه اين محورها لازم است اين كرسيها تشكيل شده و نظرات و ديدگاههاي مختلف به بحث و گفتگوي علمي گذارده شود و مورد نقد وبررسي قرار بگيرند تا درسايه آن فكر و علم توليد شود . البته روشن است كه از ميان موضوعات مختلف , موضوعاتي كه در شرايط كنوني در جامعه به صورت جدي مطرح است از اولويت بيشتري برخوردار هستند موضوعاتي مانند مباحث حكومت ديني، ولايت فقيه , مردم سالاري , آزادي سياسي , سكولاريسم , جريان فتنه و جريان انحرافي و سياست خارجي و مسائل فرهنگي و راهكارهاي مقابله با آسيب هاي فرهنگي و ارتقاي فرهنگ ديني و ملي و مباحث اقتصادي , هدفمند كردن يارنه ها و راهكارهاي پيشرفت اقتصادي و مسأله اشتغال و ازدواج و...

در اينجا به بخشي از مطالبات مقام معظم رهبري در اين خصوص اشاره می شود.

1. ضرورت طرح علمي و اصولي نظريه هاي مختلف :«يكى از وظايف نظام جمهورى اسلامى، حمايت صريح از برخورد افكار به شكل سالم است. اين‏كار، ظرف و مجرا لازم دارد و اين مجرا بايستى به وسيله خودِ دوستان دانشگاهى و حوزوى در بخشهاى مختلف تنظيم شود. آنها بايد اين مجرا را درست كنند و امكان بدهند.امروز متأسّفانه فضا طورى است - چون اين كارها را نكرده‏ايم - كه اگر كسى بيايد نه لزوماً يك نظريه نو، بلكه يك بدعت، يك سنّت‏شكنى يا يك لگدكوبى به يك مرز را سرِ چوب كرده و بلند كند و هياهو راه بيندازد، مى‏تواند عدّه‏اى را به‏صورت عوام‏فريبانه دور خود جمع كند. مخالف او هم با همان روش با او برخورد مى‏كند و بنا مى‏كند به محكوم كردن او از يك موضع طرد و لعن. شايد اصلِ محكوم كردن درست باشد؛ اما خيلى از اوقات شيوه‏اش درست نيست. گاهى هم مى‏بينيم كه كارهاى خوبى در اين زمينه انجام مى‏شود. البته هر دو كار، غلط است؛ چون اگر آن نظريه يك نظريه نو است، اوّل بايد در يك مجمع تخصّصى مطرح شود، هيأت منصفه مورد قبولى علمى بودن آن را تأييد كند كه بر پايه‏هاى علمى استوار است و مثلاً حرّافى و لفّاظى و عوام‏فريبى و جنجال‏سازى نيست . اوّل بايد اين را مشخّص كنند. بعد از آن‏كه معلوم شد ارزش علمى دارد، مورد نقّادى قرار گيرد و حقّ و ناحق بودن، اشكال كردن بر موارد آن و تثبيت يا رد كردن پايه‏هايش آغاز شود. اين معنا در دانشگاهها در همه زمينه‏هاى علمى حتّى علوم محض، علوم پايه، علوم طبيعى و علوم انسانى جارى است و در زمينه‏هاى فرهنگى و اعتقادى و معارف و علوم حوزوى هم جارى است. اين كارها بايد بشود. حوزه و دانشگاه اين كارها را بايد بكنند. شما جمعى هستيد كه مى‏توانيد در اين مجموعه كار، نقش ايفا كنيد و حقيقتاً ما به آن احتياج داريم.» (بيانات مقام معظم رهبري در ديدار اعضاى انجمن اهل قلم , ۷/۱۱/۸۱ )

2. ميدان دادن به دانشجويان :«يكى ديگر از كارهائى كه بايد در زمينه‏ى مسائل گوناگون اجتماعى و سياسى و علمى انجام بگيرد، ميدان دادن به دانشجوست براى اظهارنظر. از اظهار نظر هيچ نبايد بيمناك بود. اين كرسى‏هاى آزادانديشى كه ما گفتيم، در دانشگاه ها بايد تحقق پيدا كند و بايد تشكيل بشود. اگر چنانچه بحث‌هاى مهم تخصصى در زمينه‏ى سياسى، در زمينه‏هاى اجتماعى، در زمينه‏هاى گوناگون حتّى فكرى و مذهبى، در محيط‌هاى سالمى بين صاحبان توان و قدرتِ بحث مطرح بشود، مطمئناً ضايعاتى كه از كشاندن اين بحثها به محيطهاى عمومى و اجتماعى ممكن است پيش بيايد، ديگر پيش نخواهد آمد. وقتى كه با عامه‏ى مردم، افراد مواجه مي‌شوند، همه نمي‌توانند خودشان را حفظ كنند. مواجهه‏ى با عامه‏ى مردم، انسان ها را دچار انحراف ها و انحطاط ها و لغزش‌هاى زيادى مي‌كند كه متأسفانه ما شاهد بوديم. خيلى از افرادى كه شما مى‏بينيد در مواجهه‏ى با عامه‏ى مردم يك حرفى مي‌زنند، يك چيزى مي‌گويند، در اعماق دلشان اى بسا خيلى اعتقادى هم ندارند. به تعبير بعضى‏ها جوگير مي‌شوند؛ اين خيلى چيز بدى است. اگر در محيط‌هاى خاص، محيط‌هاى آزادانديشى و آزادفكرى، اين مسائل مطرح بشود - مسائل تخصصى، مسائل فكرى، مسائل چالش‏برانگيز - مطمئناً ضايعات كمتر پيش خواهد آمد. (ديدار با اساتيد دانشگاه ها ۸/۶/۱۳۸۸)

3. ضرورت مديريت آزاد انديشي : «مسئله‏ى آزادانديشى‏اى كه ما گفتيم، ناظر به اين است. بايد راه آزاد انديشى و نوآورى و تحول را باز گذاشت، منتها آن را مديريت كرد تا به ساختارشكنى و شالوده‏شكنى و بر هم زدن پايه‏هاى هويت ملى نينجامد. اين كار، مديريت صحيح لازم دارد. چه كسى بايد مديريت كند؟ نگاهها فوراً مى‏رود به سمت دولت و وزارت علوم و...؛ نه، مديريتش با نخبگان است؛ با خود شماست؛ با اساتيد فعال، دانشجوى فعال و مجموعه‏هاى فعال دانشجويى. حواستان جمع باشد! دنبال حرف نو و پيدا كردن حرف نو حركت كنيد؛ اما مراقب باشيد كه اين حرف نو در كدام جهت دارد حركت مى‏كند؛ در جهت تخريب يا در جهت ترميم و تكميل؛ اينها با هم تفاوت دارد. اين وظيفه‏اى است به عهده‏ى خود شماها. امثال بنده كه مسئول هستيم؛ البته مسئوليت هايى داريم و شكى نيست در اين زمينه‏ها؛ اما كار، كارِ خود شماهاست. گمان نكنيد كه نهضت آزادانديشى و حركت تحول و شجاعت در كارهاى گوناگون را، به جاى شما كه دانشجو هستيد يا محقق هستيد يا استاد هستيد، ممكن است مسئولان دولتى يا بنده بياييم انجام بدهيم؛ نه، من نقشم اين است كه بيايم بگويم اين كار را خوب است بكنيم. نهضت نرم‏افزارى و جنبش نرم‏افزارى و نهضت توليد علم را ما مطرح كرديم؛ الان حدود ده سال مى‏گذرد و امروز يك غوغايى راه افتاده است. چه كسى اين را راه انداخته؟ من كه يك كلمه بيشتر نگفتم. اين كار را شما كرديد؛ محقق ما، جوان ما و استاد ما؛ تحول از اين قبيل است.»(بيانات دانشگاه سمنان,۱۸/۸/۸۵)

4. كرسيهاي آزادي انديشي عامل پيشرفت كشور :«شما كرسى آزادفكرى سياسى را، كرسى آزاد فكرى معرفتى را تو همين دانشگاه تهران، تو همين دانشگاه شريف، تو همين دانشگاه اميركبير به وجود بياوريد. چند نفر دانشجو بروند، آنجا حرفشان را بزنند، حرف همديگر را نقد كنند، با همديگر مجادله كنند. حق، آنجا خودش را نمايان خواهد كرد. حق اينجورى نمايان نمي شود كه كسى يك انتقادى را پرتاب بكند. اينجورى كه حق درست فهميده نمي شود. ايجاد فضاى آشفته‌ى ذهنى با لفاظى‌ها هيچ كمكى به پيشرفت كشور نميكند. شما تجربه‌ى اين پدر پيرتان را در اين زمينه داشته باشيد. آنى كه كمك ميكند به پيشرفت كشور، آزادى واقعىِ فكرهاست؛ يعنى آزادانه فكر كردن، آزادانه مطرح كردن، از هو و جنجال نترسيدن، به تشويق و تحريض اين و آن هم نگاه نكردن. يك وقت شما يك حرفى ميزنيد، ناگهان مى‌بينيد همه‌ى ناظران سياسى جهان كه وجودشان انباشته‌ى از پليدى و خباثت است، براى شما كف ميزنند. به اين تشويق نشويد. به قول رائج بين جوان ها، جوگير نشويد. بحث درست بكنيد، بحث منطقى بكنيد. سخنى را بشنويد، سخنى را بگوئيد؛ بعد بنشينيد فكر كنيد. اين همان دستور قرآن است. «فبشّر عباد. الّذين يستمعون القول فيتّبعون احسنه». سخن را بايد شنفت، بهترين را انتخاب كرد. والّا فضاى جنجال درست كردن، همين ميشود كه ديديد. جنجالِ قبل از انتخابات، بعد از انتخابات، انعكاسش مي شود. (بيانات در جلسه با نخبگان)

5. كرسيهاي آزادي انديشي زمينه ساز بالندگي علمي و فكري :«نبايد از «آزادى» ترسيد و از «مناظره» گريخت و «نقد و انتقاد» را به كالاى قاچاق و يا امرى تشريفاتى، تبديل كرد چنانچه نبايد بجاى مناظره، به «جدال و مراء»، گرفتار آمد و بجاى آزادى، به دام هتاكى و مسئوليت گريزى لغزيد. آن روز كه سهم «آزادى»، سهم «اخلاق» و سهم «منطق»، همه يكجا و در كنار يكديگر اداء شود، آغاز روند خلاقيت علمى و تفكر بالنده دينى در اين جامعه است و كليد جنبش «توليد نرم افزار علمى و دينى» در كليه علوم و معارف دانشگاهى و حوزوى زده شده است. بى‌شك آزاديخواهى و مطالبه فرصتى براى انديشيدن و براى بيان انديشه توأم با رعايت «ادب استفاده از آزادى»، يك مطالبه اسلامى است و «آزادى تفكر، قلم و بيان»، نه يك شعار تبليغاتى بلكه از اهداف اصلى انقلاب اسلامى است. »(پاسخ به نامه جمعى از دانش آموختگان و پژوهشگران حوزه علميه در مورد كرسي‌هاي نظريه‌پردازي ,۱۶/۱۱/۸۱)

 

 

 

آیین نامه تشکیل کرسی های آزاد اندیشی در دانشگاه ها و موسسات آموزش عالی و پژوهشی

   سایت کرسی های آزاد اندیشی اداره کل فرهنگی وزارت علوم تحقیقات و فناوری

شورای عالی انقلاب فرهنگی

هیئت حمایت از کرسی های نظریه پردازی، نقد و مناظره

روال درخواست و پیگیری برگزاری کرسی آزاد اندیشی

فرم درخواست برگزاری کرسی آزاد اندیشی

فرم ارزشیابی جلسه کرسی آزاد اندیشی

جمع بندی فرم ارزشیابی جلسه کرسی آزاد اندیشی

 

موضوعات پیشنهادی ستاد هم اندیشی اساتید حوزه و دانشگاه شهرستان نیشابور برای کرسی های آزاد اندیشی و جلسات هم اندیشی

 

فرهنگی اجتماعی سیاسی
تغییر ارزشها و نگرشهای پایه از خود بیگانگی و بحران هویت بی توجهی به محور مقاومت اسلامی
تغییر الگوهای اسلامی کاهش انسجام اجتماعی رواج بی تفاوتی سیاسی
گرایش به الگوهای غربی کاهش روحیه و گسست ملی بی تفاوتی نسبت به انتخابات
کاهش نشاط و شادابی در جامعه افزایش مواد مخدر در بین جوانان کاهش خودباوری ملی
رواج گرایش های انحرافی القای احساس ناامنی اجتماعی افزایش واگرایی ملی
به حاشیه کشاندن امر به معروف تشدید آسیب های اجتماعی آمادگی برای نافرمانی مدنی
القای ناکارآمدی دین در اداره جامعه تغییر آداب و رسوم بحران مدیریت و کارآمدی نظام
عدم توجه به بهداشت روانی افزایش طلاق بحران مشروعیت سیاسی
افزایش سلفی گری افزایش بی اعتمادی عمومی رواج لیبرالیسم
رواج واژگان مبتذل در جامعه کاهش رضایت از زندگی ایجاد گسست بین مردم و حاکمیت
از بین رفتن قبح روابط با نامحرم تغییر در سبک زندگی اسلامی رواج سازمانهای مردم نهاد مخالف
ترجیح محصولات فرهنگی غربی رواج احساس تبعیض و بی عدالتی شکل گیری و انسجام احزاب مخالف
ترجیح سبک زندگی غربی ترویج واگرایی قومی کاهش اعتماد به رسانه ملی و گرایش به رسانه های غربی (ماهواره، تلگرام و ...)
کاهش رفتارهای مذهبی کاهش سرمایه اجتماعی افزایش تنش های سیاسی
تغییر نگرش به پوشش و حجاب مصرف زدگی و رواج اشرافی گری رواج و نشر شایعه و شبهات سیاسی
عدم توجه به فرهنگ قرآنی کاهش آستانه تحمل جامعه آمادگی برای کنش اعتراض آمیز

 

یکی دیگرازکارهائی که باید در زمینه‌ی مسائل گوناگون اجتماعی و سیاسی و علمی انجام بگیرد، میدان دادن به دانشجوست برای اظهارنظر. از اظهارنظر هیچ نباید بیمناک بود. این کرسی‌های آزاداندیشی که ما گفتیم، در دانشگاه‌ها بایدتحقق پیدا کند و باید تشکیل بشود. اگرچنانچه بحث‌های مهم تخصصی در زمینه‌ی سیاسی، در زمینه‌های اجتماعی، در زمینه‌های گوناگون حتّی فکری و مذهبی، در محیط‌های سالمی بین صاحبان توان و قدرتِ بحث مطرح بشود، مطمئناً ضایعاتی که از کشاندن این بحث‌ها به محیط‌های عمومی و اجتماعی ممکن است پیش بیاید، دیگر پیش نخواهد آمد.

 

                                                                                                              مقام معظم رهبری مدظله العالی ‌ـ دیدار با اساتید دانشگاه‌ها 88/6/8

 

1 تعریف کرسی آزاداندیشی

کرسی آزاداندیشی:نشستی است که در آن به صورت آزاد، نظاممند، محترمانه، عقلانی، منطقی و شجاعانه، در یکی از قالب‌های مندرج در ذیل، در باب موضوعی معین و از پیش اعلام شده، به اظهارنظر، پرسش و پاسخ عمیق، گفتگو، تبادل و تضارب آراء، همراه با استدلال و ارایه مستندات پرداخته می‌شود.

قالب‌ها:کرسی‌های آزاداندیشی، در یکی از قالب‌های زیر قابل اجر است:  کرسی مناظره؛  کرسی نقد و نظر؛  کرسی پرسش و پاسخ به شبهات

 

1 اهداف

 ایجاد محیط مطلوب برای بیان آزادانه و ناصحانه اندیشه‌ها در دانشگاه‌ها با توجه به تقویت مؤلفه‌های وحدت، امنیت ملی و ارزشهای اسلامی

 تضارب آراء و حاکم شدن فضای عقلانی و علمی با رعایت اخلاق اسلامی و منطق گفتگو

 ایجاد فرصت قانونی، امن و عادلانه برای طرح آراء و تقویت روحیه حقیقت‌جویی، قانون‌گرایی، آزادگی، خوداتکایی فکری و رشد فرهنگ نقدپذیری در چارچوب قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران.

تشویق دانشگاهیان به مطالعه و تفکر خلاق در راستای بصیرت‌افزایی و رفع ابهامات و پاسخگویی به شبهات گوناگون

ایجاد بستر علمی و فرهنگی مناسب برای تشویق و زمینه‌سازی فرآیند تولید علم و نظریه‌پردازی

 

1 سیاست‌گذاری و نظارت

سیاست‌گذاری و نظارت کلان بر حسن انجام کرسی‌های آزاداندیشی در دستگاه‌های تابعه بر عهده «شورای اسلامی شدن  دانشگاه‌ها و مراکزآموزشی» می‌باشد.

1  هیات نظارت موسسه

هیأت نظارت در دانشگاه‌ها و مؤسسات آموزش‌عالی، «هیأت نظارت بر فعالیت‌های تشکل‌های اسلامی‌» است و دبیرخانه هیأت نظارت بر تشکل‌های اسلامی دانشگاه وظیفه پیگیری امور اجرایی آن را بر عهده خواهد داشت.

1 وظایف هیأت نظارت موسسه:

الف: برنامه‌ریزی در جهت تحقق اهداف مصرح در ماده 2 در سطح دانشگاه مربوطه

ب :صدور مجوز و تعیین سطح کمی و کیفی مخاطبان (در سطح محیط‌های تخصصی یا عمومی)

ج :نظارت بر حسن اجرای کرسی‌ها

د: ارزیابی و رتبه‌بندی کرسی‌های برگزار شده

ه: رسیدگی به شکایات و گزارش‌های رسیده

 

1  فرآیند برگزاری

 هر یک از مجموعه‌ها و اشخاص زیر (منوط به نداشتن حکم انضباطی از مراجع ذیربط) می‌توانند درخواست برگزاری کرسی را به هیأت ناظر ارایه نمایند:

الف: هر کدام از تشکل‌های اسلامی دانشگاهیان (دانشجویی و استادی)، گروه‌های علمی و آموزشی، انجمنهای علمی،کانون‌های فرهنگی و شوراهای صنفی

ب: حداقل سه نفر از دانشجویان

ج: هر یک از اعضای هیات علمی

تبصره:هر کدام از شخصیت‌های حقوقی مورد اشاره در بند الف صرفاً در حیطه موضوعات تخصصی و زمینه‌های فعالیت مصرح در اساسنامه و آیین‌نامه مصوب می‌توانند در خواست برگزاری کرسی نمایند.

 متقاضی برگزاری کرسی‌های مناظره مکلف است در درخواست خود مجری، کارشناس، نفر یا نفرات موافق و مخالف با موضوع را معرفی و به هیأت نظارت پیشنهاد نماید. درصوت عدم معرفی مخالف، دبیر خانه هیأت موضوع مناظره پیشنهادی را به اطلاع عموم دانشجویان رسانده و درصورت اعلام آمادگی سایر دانشجویان یا تشکل‌ها به عنوان مخالف، هیأت نظارت بعد از بررسی‌های لازم به صدور مجوز اقدام می‌نماید.

هیأت نظارت مکلف است ظرف مدت هفت روز کاری، از تاریخ دریافت تقاضا، نسبت به تشکیل جلسه و اعلام نظر رسمی و کتبی در مورد درخواست برگزاری کرسی اقدام نماید.

چنانچه متقاضی نسبت به رأی هیأت نظارت اعتراض داشته باشد، می‌تواند اعتراض خود را ظرف مدت یک هفته از تاریخ ابلاغ رأی، به صورت مکتوب به هیات نظارت ارائه دهد. هیأت نظارت مکلف است در اولین جلسه شورا، موضوع را بررسی و نتیجه نهایی را به متقاضی اطلاع دهد.

تبصره:کرسی‌های نقد نظر وکرسی‌های پرسش و پاسخ به صورت تخصصی برگزار می‌شود. نحوه برگزاری کرسی‌های مناظره دانشجویی منوط به نظر هیأت نظارت می‌باشد.

لازم است برگزار کننده کرسی یک نفر مجری کارشناس با ویژگی‌های احاطه علمی نسبت به موضوع کرسی و دارای توانایی لازم در مدیریت جلسه جهت تایید به هیأت نظارت معرفی نماید. معرفی طرفین مناظره، اعلام ضوابط اخلاقی در ارایه دیدگاه‌ها، رعایت تقسیم‌بندی عادلانه وقت جلسه و مراقبت از خارج نشدن مباحث از موضوع تعیین شده و ارائه تذکرات لازم در این خصوص از جمله وظایف مجری می‌باشد.

 ایجاد زمینه و ظرفیت برای برگزاری موفق کرسی‌های آزاداندیشی

برگزاری و ارائه نظرات در کرسی‌های آزاداندیشی در چارچوب مقررات دانشگاه و آیین‌نامه مربوطه، منوط به تشخیص هیأت برگزاری کرسی در دانشگاه می‌باشد و تمامی ا شخاص حقیقی و حقوقی خارج از دانشگاه امکان هیچ‌گونه اعمال نظر و یا دخالت در برگزاری یا عدم برگزاری آن نخواهد داشت.

انعکاس کلیه مطالب کرسی‌ها در نشریات و رسانه‌های عمومی، در چارچوب قوانین مطبوعات کشور می‌باشد.

هیأت برگزاری کرسی در موارد خاص می‌تواند انعکاس مفاد و محتوای کرسی‌ها در نشریات و رسانه‌های رسمی کشور را ممنوع نماید.

 

1 کارشناس کرسی های آزاد اندیشی: جناب آقای محمد محمدیان

محل خدمت: حوزه معاونت دانشجویی و فرهنگی

تلفن: 43305414

 

1  مطالب مفید

کرسی آزاد اندیشی - دبیرخانه

کرسی های آزاد اندیشی در دانشگاه

اجرائیات نرم افزاری در برگزاری کرسی آزاد اندیشی

تحلیلی بر مطالبات رهبر انقلاب درباره کرسی های آزاد اندیشی

راهکارهای موفقیت کرسی های آزاد اندیشی

مطالبات مقام معظم رهبری برای کرسی های آزاداندیشی

موضوعات پیشنهادی برای برگزاری کرسی های آزاداندیشی و جلسات هم اندیشی

موانع آزاد اندیشی و نظریه پردازی

 

  کرسی های آزاداندیشی

آیین نامه تشکیل کرسی های آزاد اندیشی در دانشگاه ها و موسسات آموزش عالی و پژوهشی مصوب 93/8/10 شورای عالی انقلاب فرهنگی

آیین نامه تشکیل کرسی های آزاد اندیشی در دانشگاه ها و مؤسسات آموزش عالی و پژوهشی مصوب 1390/11/29 وزارت علوم

آیین نامه برگزاری کرسی های ترویجی مصوب آبان ماه 1395 شورای عالی انقلاب فرهنگی

آیین نامه کمیته دستگاهی برگزاری کرسی های نظریه پردازی، نقد و مناظره مصوب آذر ماه 1387 شورای عالی انقلاب فرهنگی

  آیین نامه شورای داوری و کمیته ناقدان کرسی ها مصوب 1388/8/2 شورای عالی انقلاب فرهنگی

نظام نامه و آیین نامه های هیأت حمایت از کرسی های نظریه پردازی، نقد و مناظره مصوب 1385/7/1

 آئين نامه « شوراي تعامل و تبادل نظر دانشجو و دانشگاه» مصوب 1385/9/8

 

1 فرم های کرسی آزاد اندیشی

فرم درخواست برگزاری کرسی آزاد اندیشی - فرم خلاصه

فرم درخواست برگزاری کرسی آزاد اندیشی - فرم جامع

فرم ارزشیابی جلسه کرسی آزاد اندیشی

جمع بندی فرم ارزشیابی جلسه کرسی آزاد اندیشی

گزارش پایانی برگزاری کرسی ترویجی

روند اجرایی برگزاری کرسی های ترویجی

  روال درخواست و پیگیری برگزاری کرسی آزاد اندیشی

 

1 پیوندهای مفید

سایت کرسی های آزاد اندیشی

هیئت حمایت از کرسی های نظریه پردازی، نقد و مناظره

آشنایی با کرسی های آزاد اندیشی

 

کمکاری‎‎های برخی صاحبان تریبون و مسئولیت و بهویژه دانشجویان و دانشگاهیان، سبب شد تا مقام معظم رهبری در چندین مرحله از عدم پیشرفت در استقرار کرسی‎‎های آزاداندیشی گله کنند. ایشان در جمع دانشجویان و دانشگاهیان دانشگاه سمنان به نهضت آزادفکری اشاره کردند و اظهار داشتند که هنوز: ،«عملا آن کاری را که من گفته بودم، انجام نشده است؛ نه در حوزه، نه در دانشگاه... »

«آزاداندیشی » یکی از نیازهای امروز جامعه ما بهویژه در حوزه و دانشگاه است که با تأکید مقام معظم رهبری، نمود فکری و عملی یافت. اهمیت این موضوع تا آنجاست که ایشان در ابلاغ سیاستهای کلی برنامه پنجم توسعه در چهارچوب سند چشمانداز 20 ساله ، آن را در زمره سرفصلهای فرهنگی برنامه قرار داده و با عنوان «تحول و ارتقای علوم انسانى، با تقویت جایگاه و منزلت این علوم، جذب افراد مستعد و با انگیزه، اصلاح و بازنگرى در متون و برنامه‎‎ها و روش‏هاى آموزشى، ارتقای کمى و کیفى مراکز و فعالیتهاى پژوهشى و ترویج نظریه‏پردازى، نقد و آزاداندیشى مطرح ساختند. همچنین در بیانات خود در اجتماع زائران و مجاوران حرم مطهر رضوی در نوروز امسال هم فرمودند: «یکى از مسائل مهم که همت مضاعف و کار مضاعف میطلبد، مسئله تولید فکر است؛ کتابخوانى، افزایش معلومات عمومى در زمینههاى گوناگون. این کرسى‌هاى آزاداندیشى که ما عرض کردیم، پیشنهاد کردیم در دانشگاه‎‎ها و در حوزه‎‎ها به راه بیفتد، میتواند یک جریان سیال فکرى بسیار باارزشى را در جامعه به راه بیندازد».

عدهای میپندارند که دغدغه‎‎های رهبری که در قالب شعار و نامگذاری سال و یا تأکیدات ویژه مطرح میشود، موضوعاتی عادی است که کم کم، مغفول و مشمول زمان میشود. ایشان خود درباره اهمیت موضوعات مذکور در دیدار ده‎‎ها هزار نفر از زائران و مجاوران حرم رضوی (01/01/1384) میفرمایند: «این‏که ما هر سالى را به نامى و با شعارى موسوم مى‏کنیم و سال را با این نام و با این شعار آغاز مى‏کنیم، صرفا یک عمل تشریفاتى نیست. البته اسم‏ها مهم نیست؛ مهم مسماست؛ لیکن این نامگذارى‏ها به ما و ملت و مسئولان نشان مى‏دهد که چه مى‏خواهیم و دنبال چه هستیم یا باید بهدنبال چه باشیم. اگر نهضت آزاداندیشى مطرح مى‏شود، براى این است که همه مسئولان و همه آحاد ملت احساس کنند که در این جهت مسئولیت دارند. کشور به این شعارها نیاز دارد. البته مى‏دانیم که بسیارى از این شعارها در سالهاى خود به‏طور کامل تحقق پیدا نکرده است؛ لیکن کارهاى زیادى هم صورت گرفته است».

در مجموع، موضوع «آزاداندیشی » همواره یکی از مؤلفه‎‎های اندیشه رهبری بوده است؛ تا آنجا که ایشان در دیدار با جمعی‌ از اعضای‌ ‌بسیج‌ دانشجویی‌ دانشگاه‎‎های سراسر کشور (24/11/1379) در تعریفی که از دانشجوی بسیجی میدهند، جوانی‌، طالب‌ علم‌ بودن‌، آزاداندیشی‌، آرمانگرایی‌ و در صحنه‌ بودن‌ را از ویژگیهای ممتاز قشر دانشجو بیان‌ میکنند.

اطرح این موضوع بهعنوان مسئله روز جامعه و دانشگاه و تشریح آن برای اولینبار از سوی مقام معظم رهبری در دیدار با اعضای انجمن اهل قلم (1381/11/08) صورت گرفت. در این دیدار، ایشان با اشاره‌ به‌ نقش‌ فرهنگ‌ در جامعه‌، تصریح‌ کردند: «تنها راه‌ گسترش‌ فرهنگ‌ و تولید علم‌ و اندیشه‌ در کشور، ایجاد فضای‌ نقادی‌ علمی‌ در پرتو آزاداندیشی‌ حقیقی‌ در دانشگاه‎‎ها و حوزه‎‎ها است‌. آزاداندیشی‌ در جامعه‌، نه‌ به‌معنای‌ تصور تلاش‌ برای‌ ایجاد زمینه‌ به منظور حمله‌ به‌ بنیانها و ارزشها و نه‌ به‌معنای‌ لزوم‌ حمله‌ به‌ بنیانها و ارزشها است‌، بلکه‌ این‌ دو تصور، ظلم‌ به‌ آزاداندیشی‌ می‌باشد».

رهبر معظم‌ انقلاب‌ اسلامی‌ با تأکید بر اینکه جمهوری‌ اسلامی‌ ایران‌، آزاداندیشی‌ به‌ معنای‌ واقعی‌ کلمه‌ را وارد جامعه‌ کرد، افزودند: «البته‌ آزاداندیشی‌ یک‌ ادب‌ و فرهنگ‌ خاص‌ دارد» ایشان‌ آزاداندیشی‌ را یک‌ شعار مظلوم‌ در جامعه‌ دانستند و با اشاره‌ به‌ اینکه عدهای با شعار آزاداندیشی‌، اصول‌ مقدس‌ حقیقی‌ و ارزشها را مورد حمله‌ و تحقیر قرار می‌دهند و عدهای نیز در مقابل‌ آن‌ با هرگونه‌ نوآوری‌ مخالفت‌ می‌کنند، خاطرنشان‌ کردند: «در عرصه‌ فرهنگ‌ باید نقطه‌ تعادل‌ میان‌ مرزشکنی‌ و تحجر، بهعنوان‌ آزاداندیشی‌ صحیح‌ مشخص‌ و ترویج‌ شود؛ همانگونه‌ که‌ در عرصه‌ سیاسی‌ نیز باید از افراط و تفریط یعنی‌ هرج‌ و مرج‌ و دیکتاتوری‌ اجتناب‌ گردد».

نکته جالبتوجه اینجاست که ایشان، آزاداندیشی را در مقابل تحجر قرار نمیدهند، بلکه آزاداندیشی را حد واسط تحجر و مرزشکنی میدانند (کما اینکه در دیدار اخیر خود با دانشجویان، تحجر و تجدد را دو روی یک سکه تصویر کردند). از طرف دیگر، ایشان با توجه به توطئه دشمنان دینگرایی که با تعریف بنیادگرایی، موج دینطلبی را مورد هجمه قرار میدهند، با تأکید بر وجود تفاوت‌ میان‌ تحجر و اصولگرایی (یا به تعبیر دشمنان خارجی، بنیادگرایی( افزودند: «اصولگرایی‌ به‌معنای‌ قبول‌ اصولی‌ مستدل‌ و منطقی‌ و پایبند بودن‌ به‌ آن‌ اصول‌ است‌، در حالیکه‌ تحجر به‌معنای‌ حمایت‌ جاهلانه‌ از باورهای غیرمستدل‌ می‌باشد. تحجر فقط در مسائل‌ دینی‌ وجود ندارد، بلکه‌ تحجر سیاسی‌ و جناحی‌ حتی‌ با ظاهر روشنفکری‌ نیز همانند تحجر دینی‌ دارای‌ خطرات‌ و آثار سوء فراوانی‌ است».‌

اما منظور از آزاداندیشی چیست؟ رهبر معظم انقلاب، در دیدار دانشجویی خود در تاریخ (15/8/1382)، آزادانه فکر کردن، آزادانه تصمیم گرفتن و دنبالهروى نکردن از تلقین بلندگوهاى تبلیغاتى غرب را جلوههاى آزاداندیشى برشمردند و افزودند: «آزاداندیشى با این معناى وسیع و ژرف، عرصههاى مختلف علمى، معرفتى، سیاسى و اجتماعى را شامل مى‏شود».

ایشان میفرمایند: «آزادیخواهى نباید فقط منحصر در معناى محدود سیاسى تلقى و معنا شود. در آزادیهاى سیاسى، آزادیهاى اجتماعى از بخشهاى مهم آزادیهاى بشرى است. ما خودمان کتک‏خورده و زندان رفته این آزادیها هستیم و معنى آزادى سیاسى را مى‏فهمیم؛ اما مى‏گوییم کسانى که با شعار آزادى سیاسى، دنبال تحقق شعارهاى ضدآزادى‏ترین مجموعههاى سیاسى دنیا - هیئت حاکمه آمریکا؛ فاشیستهاى ظاهرا دموکرات موجود در دنیا که از هر فاشیستى، فاشیستترند؛ مجموعه‏اى متعصب و نو محافظه‏کار که تازه وارد میدان سیاست شده‏اند - درباره ایران هستند، این‎‎ها آزادیخواهند؟ این، آزادیخواهى و دنبال آزادى سیاسى رفتن است؟ آن شعار آزادیخواهى که معنا و مآل و خلاصه‏اش این باشد که آمریکا حکومت دست‏نشانده خودش را بر این کشور مسلط کند، آن شعار آزادیخواهى نیست؛ ولو صد بزک و رنگ و روغن آزادیخواهى هم به آن بزنند؛ این شعار، دروغین و شعار اسارت و خیانت است. با منطقى که من مى‏گویم، آزاداندیشى را عمیقتر معنا کنیم تا اینجا هم اثر خودش را ببخشد. آزاداندیشى یعنى آزادانه فکر کردن؛ آزادانه تصمیم گرفتن؛ ترجمه‏اى، تقلیدى و بر اثر تلقین دنبال بلندگوهاى تبلیغاتى غرب حرکت نکردن. لذا شامل علم، معرفت، مشى سیاسى، شعارها و واژه‎‎ها و خواستههاى متعارف سیاسى و اجتماعى هم مى‏شود. اگر امروز غرب مى‏گوید دموکراسى، ما باید فکر کنیم - آزادفکرى یعنى این - ببینیم آیا همین‏که او مى‏گوید درست است و دموکراسى به‏صورت مطلق ارزش است، یا نه قابلخدشه است؟ یکى از کارهاى بسیار مهمى که مورد اشاره بعضى از دوستان هم بود، این است که شما مى‏توانید در سه زمینه علم، عدالتخواهى و آزاداندیشى کار تئوریک کنید. این کار تئوریک را مى‏توانید در زمینه جنبش تولید علم یا در زمینه عدالتخواهى انجام دهید.

بار سنگین دانشجویان و دانشگاهیان

مقام معظم رهبری در اردیبهشت 1382 در جمع دانشجویان و اساتید دانشگاه شهید بهشتی بار دیگر به این مسئله میپردازند: «جنبش آزاداندیشی که چند ماه قبل مطرح شد، اصرار بر مسئله اشتغال - که در دو سه سال اخیر در این زمینه خیلی تلاش شده است- و اصرار بر تقویت پول ملی، از شعارهایی است که ما در این چند سال روی آن‎‎ها تکیه کردیم و برای هرکدام حساب خاصی باز شد و به فضل الهی حرکت خاصی در دستگاه‎‎های مربوط به آن‎‎ها آغاز گردید».

نکته مهم این است که در منظومه فکری ایشان، عدالت‏خواهى، تولید علم و آزادیخواهى و آزاداندیشى، همگی در کنار هم و به یک اندازه مورد تأکید است. چنانچه در دیدار اعضای تشکلها، کانونها، نشریات و هیئت‏هاى مذهبى دانشجویى (15/8/1382) مطالبات جدى جوانان در مورد مسائلى نظیر عدالت‏خواهى، تولید علم و آزادیخواهى و آزاداندیشى را، پشتوانه‏اى مستحکم براى تعمیق و ماندگار شدن حرکات اصولى انقلاب و نظام و از جمله آرمانهاى دانشجویى برشمرده و افزودند: «آزادیخواهى نباید در معناى سیاسى، منحصر و محدود شود. البته آزادیهاى سیاسى و اجتماعى از بحثهاى مهم آزادیهاى بشرى است، اما کسانیکه با شعار آزادى سیاسى دنبال تحقق اهداف فاشیستهاى بهظاهر دموکراتیک حاکم بر آمریکا هستند، قطعا دنبال آزادى و آزاداندیشى نیستند و با وجود اینکه شعارهاى خود را رنگ و روغن آزادیخواهى مى‏زنند اما شعار حقیقى آنها، شعار اسارت و خیانت است».

آزاداندیشی در حوزه‎‎های علمیه

مقام معظم رهبری، ضمن مقایسه وضعیت آزاداندیشی در دانشگاه و حوزه، محیط حوزه را محیط مناسبتری نسبت به محیط دانشگاه میدانند: «محیط حوزه از این جهت بهتر از محیط دانشگاه است. علت این است که در حوزه، نقادی یکی از محورهای اصلی است. همه این بزرگان حوزه که شما ملاحظه میکنید - چه آنهایی که امروز هستند و چه بزرگترهایی که در نسلهای گذشته ما بودند - اصلا در همین محیط نقادی بزرگ شدهاند. هیچ متکلمی و هیچ فیلسوف یا فقیهی از اینکه یک نظر مسلم فقهی یا اصولی یا کلامی قبل از خود را به کلی ابطال کند، ابایی ندارد و از اینکه کسی به او بگوید چرا ابطال کردی هم باکی ندارد؛ چون چنین چیزی اصلا در حوزه گفته نمیشود. این سنت حوزه است که نظرات گذشتگان را مطرح کنند. شما ملاحظه کنید؛ امام رضوانالله علیه، آن وقت که در قم تشریف داشتند در درس اصول، نظرات مد روز را که نظرات مرحوم آیتالله نائینی بود، ذکر میکردند، بعد فیه اولا، ثانیا، ثالثا، رابعا و خامسا، اساس حرف را اصلا به هم میریختند. هیچکس نمیگفت چرا. خوب؛ اگر کسی طرفدار آن نظریه بود، میرفت در درس خود یا در حاشیهای که به تقریرات استاد میزد، مینوشت که من این حرف استاد را قبول ندارم... البته این کارها باید سازماندهی شود. ما باید این تجربیات ناشی از مباحثه و گفتوگوی سالم و محترمانه و شجاعانه را به صورت تجربه‎‎های انباشتهای درآوریم تا بتوانیم از آن‎‎ها استفاده کنیم و علم را بارور کنیم».

البته نباید پنداشت که مخاطبان کرسی‎‎های آزاداندیشی صرفا دانشجویان و دانشگاهیاناند و اینکه ایشان از سیستم رایج در حوزه‎‎ها تمجید کردهاند، از بار سنگین مسئولیت حوزویان میکاهد، کما اینکه خود ایشان در دیدار جمعى از اساتید، فضلا، مبلغان و پژوهشگران حوزههاى علمیه (8/9/1386)، بر اهتمام بیش از پیش به کرسی‎‎های آزاداندیشی علمی تأکید و میفرمایند: «چرا این کرسیهاى آزاداندیشى در قم تشکیل نمیشود؟ چه اشکالى دارد؟ حوزههاى علمیه ما، همیشه مرکز و مهد آزاداندیشىِ علمى بوده و هنوز که هنوز است، ما افتخار میکنیم و نظیرش را نداریم در حوزههاى درسىِ غیر حوزه علمیه، که شاگرد پاى درس به استاد اشکال کند، پرخاش کند و استاد از او استشمام دشمنى و غرض و مرض نکند. طلبه آزادانه اشکال میکند، هیچ ملاحظه‏ استاد را هم نمیکند. استاد هم مطلقا از این رنج نمیبرد و ناراحت نمیشود؛ این خیلى چیز مهمى است. خوب، این مال حوزه ماست. در حوزههاى علمیه ما، بزرگانى وجود داشته‏اند که هم در فقه سلیقه‎‎ها و مناهج گوناگونى را میپیمودند، هم در برخى از مسائل اصولى‏تر؛ فیلسوف بود، عارف بود، فقیه بود، این‎‎ها در کنار هم زندگى میکردند، با هم کار میکردند؛ سابقه حوزههاى ما اینجورى است. یکى، یک مبناى علمى داشت، دیگرى آن را قبول نداشت. اگر شرح حال بزرگان و علما را نگاه کنید، از این قبیل مشاهده میکنید

یک نفرى نظر فقهى میدهد، نظر شاذى است. خیلى خوب، قبول ندارید، کرسى نظریه‏پردازى تشکیل بشود و مباحثه بشود؛ پنج نفر، ده نفر فاضل بیایند این نظر فقهى را رد کنند با استدلال؛ اشکال ندارد. نظر فلسفى‏اى داده میشود همینجور، نظر معارفى و کلامى‏اى داده میشود همینجور. مسئله تکفیر و رمى و این حرفها را بایستى از حوزه ورانداخت؛ آن هم در داخل حوزه نسبت به علماى برجسته و بزرگ؛ یک گوشه‏اى از حرفشان با نظر بنده‏ حقیر مخالف است، بنده دهن باز کنم رد مىکنم؛ نمیشود اینجورى، این را باید از خودِ داخل طلبه‎‎ها شروع کنید. این یکچیزى است که جز از طریق خودِ طلبه‎‎ها و تشکیل کرسیهاى مباحثه و مناظره و همان نهضت آزادفکرى و آزاداندیشى که عرض کردیم، ممکن نیست. این را عرف کنید در حوزه علمیه؛ در مجلات، در نوشته‎‎ها گفته شود. یک حرف فقهى یک نفر میزند، یک نفر رساله‏اى بنویسد در رد او؛ کسى او را قبول ندارد، رساله‏اى در رد او بنویسید. بنویسند، اشکال ندارد؛ با هم بحث علمى بکنند. بحث علمى بهنظر من خوب است».

گلایه‎‎ها
اما کمکاری‎‎های برخی صاحبان تریبون و مسئولیت و بهویژه دانشجویان و دانشگاهیان، سبب شد تا مقام معظم رهبری در چندین مرحله از عدم پیشرفت در استقرار کرسی‎‎های آزاداندیشی گله کنند. ایشان در جمع دانشجویان و دانشگاهیان دانشگاه سمنان به نهضت آزادفکری اشاره کردند و اظهار داشتند که هنوز: «عملا آن کاری را که من گفته بودم، انجام نشده است؛ نه در حوزه، نه در دانشگاه» ایشان در این دیدار یکبار دیگر تأکید دارند که مدیریت این کار بر عهده نخبگان، اساتید فعال، دانشجوی فعال و مجموعه‎‎های فعال دانشجویی است: «مسئله آزاداندیشیای که ما گفتیم، ناظر به این است. باید راه آزاداندیشی و نوآوری و تحول را باز گذاشت، منتها آن را مدیریت کرد تا به ساختارشکنی و شالودهشکنی و برهم زدن پایه‎‎های هویت ملی نینجامد، این کار، مدیریت صحیح لازم دارد. چهکسی باید مدیریت کند؟ نگاه‎‎ها فورا میرود بهسمت دولت و وزارت علوم و...؛ نه، مدیریتش با نخبگان است؛ با خود شماست؛ با اساتید فعال، دانشجوی فعال و مجموعه‎‎های فعال دانشجویی. حواستان جمع باشد! دنبال حرف نو و پیدا کردن حرف نو حرکت کنید؛ اما مراقب باشید که این حرف نو در کدام جهت دارد حرکت میکند؛ در جهت تخریب یا در جهت ترمیم و تکمیل؛ این‎‎ها با هم تفاوت دارد. این وظیفهای است به عهده خود شماها»
ایشان همچنین در آبان 1388 در دیدار با جمعی از نخبگان علمی کشور نسبت به عدم پیگیری کرسی‎‎های آزاد فکری از سوی دانشجویان گلایه میکنند: «جنجال فکری غیر از مباحثات صحیح است. بنده گفتم کرسی آزادفکری را در دانشگاه‎‎ها بهوجود بیاورید. خوب، شما جوانها چرا بهوجود نیاوردید؟ شما کرسی آزادفکری سیاسی را، کرسی آزادفکری معرفتی را تو همین دانشگاه تهران، تو همین دانشگاه شریف، تو همین دانشگاه امیرکبیر بهوجود بیاورید. چند نفر دانشجو بروند، آنجا حرفشان را بزنند، حرف همدیگر را نقد کنند، با همدیگر مجادله کنند. حق، آنجا خودش را نمایان خواهد کرد. حق اینجوری نمایان نمیشود که کسی یک انتقادی را پرتاب بکند. اینجوری که حق درست فهمیده نمیشود. ایجاد فضای آشفته ذهنی با لفاظی‎‎ها هیچ کمکی به پیشرفت کشور نمیکند. شما تجربه این پدر پیرتان را در این زمینه داشته باشید. آنی که کمک میکند به پیشرفت کشور، آزادی واقعی فکرهاست؛ یعنی آزادانه فکر کردن، آزادانه مطرح کردن، از هو و جنجال نترسیدن، به تشویق و تحریض این و آن هم نگاه نکردن»
این گلایه‎‎ها و شکایت‎‎ها که بیشتر متوجه دانشجویان است، از یک طرف نشانگر نقش ویژه دانشجویان در استقرار نظم نوین فکری در سپهر علمی کشور و از سوی دیگر نشاندهنده تکلیف عظیمیست که بر دوش آنان نهاده شده، و این بار سنگین مسئولیت است که ما را بر آن میدارد که گامهایمان در اجرای منویات رهبری را استوارتر و سریعتر بردارید.